Synagoga Nowomiejska
O obiekcie
Synagoga Nowomiejska w Rzeszowie, nazywana również Dużą Synagogą lub Nową Szkołą, jest jednym z najważniejszych zachowanych zabytków żydowskiej architektury sakralnej na Podkarpaciu. Wzniesiono ją w latach 1705–1712 według projektu włoskiego architekta Jana Chrzciciela Belottiego, działającego na dworze Lubomirskich. Budowa była możliwa dzięki przywilejowi wydanemu 6 stycznia 1686 roku przez Hieronima Augustyna Lubomirskiego, ówczesnego właściciela Rzeszowa. Świątynię sfinansowała miejscowa gmina żydowska, korzystając między innymi z pożyczek udzielonych przez rzeszowskich bernardynów i pijarów.
Monumentalna, murowana synagoga łączyła cechy architektury renesansowej i barokowej. Jej masywne ściany, wzmocnione wydatnymi przyporami, nadawały budowli charakter obronny. Pierwotnie była nakryta wysokim, piramidalnym dachem brogowym. Wewnątrz znajdowała się dziewięciopolowa sala modlitw, której sklepienie wspierało się na czterech filarach otaczających centralnie umieszczoną bimę – miejsce odczytywania Tory. Ściany, sklepienia i filary zdobiły polichromie oraz dekoracje sztukatorskie.
W 1842 roku wielki pożar Rzeszowa poważnie uszkodził świątynię. Podczas odbudowy zmieniono między innymi konstrukcję i kształt dachu. Kolejne prace konserwatorskie przeprowadzono na początku XX wieku pod kierunkiem architekta Zygmunta Hendla.
Przez ponad dwa stulecia Synagoga Nowomiejska stanowiła ważne centrum życia religijnego i społecznego rzeszowskich Żydów. Jej historia została dramatycznie przerwana podczas II wojny światowej. Niemieccy okupanci zdewastowali wnętrze i wykorzystywali budynek jako stajnię oraz magazyn. W 1944 roku wycofujące się wojska niemieckie podpaliły synagogę, doprowadzając do zawalenia sklepień i zniszczenia znacznej części konstrukcji.
Po wojnie rozważano rozbiórkę zrujnowanego obiektu. Ostatecznie synagogę uratowano, a w latach 1954–1965 przeprowadzono odbudowę według projektu architekta Gerarda Pająka. Prace znacząco zmieniły pierwotny wygląd świątyni – nadbudowano dodatkową kondygnację, przekształcono dach i podzielono dawną salę modlitw na dwa poziomy. W 1965 roku w odrestaurowanym budynku rozpoczęło działalność Biuro Wystaw Artystycznych w Rzeszowie, które funkcjonuje tu do dziś.
Synagoga Nowomiejska, wraz z pobliską Synagogą Staromiejską, pozostaje jednym z najważniejszych materialnych świadectw wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w Rzeszowie. Pomimo znacznych przekształceń architektonicznych zachowała historyczną bryłę i charakterystyczne przypory, przypominające o dawnej monumentalności budowli.
W ramach projektu **Kultura3D** Synagoga Nowomiejska została udokumentowana cyfrowo metodą **fotogrametrii**. Wykonany na podstawie fotografii model 3D pozwala szczegółowo zapoznać się z obecną architekturą zabytku oraz jego charakterystycznymi elementami konstrukcyjnymi. Cyfrowa dokumentacja stanowi formę zachowania informacji o obecnym stanie obiektu, wspiera popularyzację dziedzictwa żydowskiego i umożliwia wirtualne poznawanie zabytków Rzeszowa.